"Trisqueis, castros e celtas" por José Puentes / Abril'98

Vou tentar dar a miña opinión sobre a causa de que hoxe se negue en foros mais ou menos eruditos a celticidade da nosa prehistória recente.

Como teño que criticar a unha persoa que ten un merecido prestíxio como arqueólogo, definidor e sintetizador da "Cultura Castrexa", sobre todo no que á plástica se refire, e que por suposto é unha autoridade no tema, vou necesitar mais de duas liñas. Estou-me a referir a Francisco Calo Lourido.

As suas obras das que vou a falar son:

Como comezo direi que eu non coñezo nen persoalmente nen por outras razóns ao autor, e polo tanto parto da sua honestidade como investigador. Se alguén saca algunha outra conclusión despois de ler estas linhas que saiba que nen me vai nen me ven.

No primeiro libro⁽³⁾ fai unha declaración de intencións que é a seguinte:

 E mais adiante engade:

E unhas linhas despois escrebe:

Pois ben, nos dous volumes de A Plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa veñen reflectidos 95 xacimentos --non cita os que xa daquela estaban excavados e que el rexeitou por non ter achádegos de plástica--; 49 na Galiza e o resto en Portugal. Sen negar agora que a sua conclusión sexa válida para eses xacimentos o certo é que é unha afirmación mui atrevida para toda a Gallaecia con un mostreio tan parcial.

E digo parcial por várias razóns.

Por unha parte, se o número dos castros é de 3000 a 4000 --el non o nega, pois chega a afirmar que hai catalogados uns 922 só no norte de Portugal, e non son todos⁽⁴⁾-- 95 é unha parte mui pequena.

En segundo lugar, a maior parte de estes son da Gallaecia Bracarensis como el mesmo recoñece ao querer limitar as labras decorativas (rosetas, esvásticas, etc) a esa zona⁽⁵⁾.

En terceiro lugar, todos os da parte galega --menos catro: S. Miguel de Moreira en A Estrada, S. Pedro de Narla en Friol, S. Miguel de Vilapedre en Sárria e outro en S. Miguel de Canedo, A Pobra do Brollón-- están perto de vias de comunicación e/ou de xacimentos romanos. (Os da parte portuguesa non podo afirmá-lo con rotundidade por falta de mapas axeitados, agás dos que fican á beira do Minho, do Límia e do Douro, ou perto de Braga e de Porto.)

Cando falo de "vias de comunicacion e de xacimentos romanos" non me refiro só aos rios e a beiramar, senón tamén ás calzadas romanas e outros achádegos que figuran na folla correspondente a Galiza da TABVLA IMPERII ROMANI⁽⁶⁾. Como é ben sabido, a dominación da Gallaecia foi lenta e tardia, tal como confirman as excavacións e a mesma obra de Francisco Calo. As primeiras conquistas e asentamentos foron nas zonas costeiras, tal como parecen sinalar as campañas de J. Cesar e de Augusto. E de acó se foi penetrando no território seguindo as bárcias dos rios. É lóxico que os castros que nesas zonas tiveran unha importáncia estratéxica non foran destruidos senón reutilizados. Ben facendo alianzas con uns --como no caso dos Coelerni de Castromao no S II d.C., cando xa estaba ben morto Augusto⁽⁷⁾--, ocupando outros con guarnicións, ou simplesmente desarmando aos seus habitantes. Do mesmo xeito farian despois ao construir as calzadas, os campamentos, as cidades, ou as vilas rurais.

Non é estraño, entón, que os castros empregados no estudo estexan romanizados.

O erro ven de unha inexistente planificación das excavacións. Nos citados hai unha diversidade no tempo e tamén nos métodos dos arqueólogos, pero para poder xeralizar compre que o mostreio estexa compensado con estudos de castros de montaña ou aillados --ao menos a priori-- de vias de comunicación importantes ou de asentamentos romanos recoñecidos. E hai-os, e muitos. Se á falta de método engadimos os poucos cartos, a comodidade dos que teñen que facer o choio e o desexo mais ou menos agochado de ter resultados espectaculares e de ser recoñecido o seu traballo internacionalmente, as consecuéncias son inevitábeis.

El mesmo recoñece que están a falar de castros romanizados no segundo libro⁽⁸⁾:

Pero non é o anterior o único problema que eu vexo nas conclusions de Francisco Calo. El centra a cultura castrexa na idade do ferro, pero a meirande parte dos achádegos son de bronce. De feito atopan-se mais pezas de bronce final que de ferro, o que implica un problema de cronoloxia, grave para a sua tese: como se pode afirmar con rotundidade que a plástica é de época romana cando aparece misturada con pezas de bronce?

A solución que Francisco Calo dá é mui pouco séria pois descalifica a datación cronolóxica dos achádegos de bronce, e a sua, romana, fica a salvo⁽⁹⁾:

Asi consegue sembrar a dúbida sobre a datación dos que consideran as pezas de pedra da época do bronce, e a cronoloxia romana, a que lle interesa, como non necesita do C-14 fica como a única crível. Despois de tan pouco elegante argumentación conclui na seguinte páxina:

É lóxico que non goste dos resultados de Torroso pois todas as datacións, correxidas e compensadas, dan unha ocupación exclusiva deste castro no século VII a.C, e nel aparecen vivendas de pedra de diversas formas e tamaños como se daquela a forma circular ainda non callara.

Por outra beira, cando fala dos motivos da plástica castrexa, a sua opinión de que son de orixe mediterránea apoiando-se na bibliografia⁽¹⁰⁾:

Pero como non debe estar mui convencido do que afirma engade:

Pois ben, nas 76 páxinas de bibliografia non ven nen unha soa das illas británicas ou de zonas nórdicas. Saen uns cantos franceses e algún aleman. Os únicos anglosaxóns son de traballos feitos na peninsula. Non coñezo a maioria, pero ao Sr. Bendala si, e toda a sua erudición e traballo vai encamiñada a demostrar que toda arte prerromana da Península Ibérica é de orixe oriental e mediterránea, campos nos que é unha autoridade... Eu non sei se os demais son da mesma corda, pero non me estrañaria.

Sen embargo, hai un ponto fraco que resolve tamén de un xeito pouco claro. Son as labras de tipo xeométrico entre as que se atopan os trisqueis. As esvásticas xa aparecen na cultura Hittita que é anterior á grega ou á romana, e a ninguén se lle ocorre dicer que estes a aprenderon de aqueles. Outros motivos como os trenzados, as rosetas, espirais, etc. coñecen-se no Mediterráneo, pero non son exclusivas del. Sobre o trisquel elude calquera comentário pois é autoctóno, e muitas veces lle chama esvástica.

O verdadeiro problema da decoración castrexa, que el recoñece como non resolto, é como chegaron eses motivos até o noroeste pois non se atopan nos territórios que temos arredor. Fala dunha posíbel via marítima, sen clarexar de quen, e deixa cair non mui convencido a hipótese de que foron as tropas auxilares romanas:

Para acabar contradicindo-se ao final:

Contradice-se tamén na sua intención de limitar os motivos decorativos á zona bracarense cando fala da ouriveria que se atopa na lucense cos mesmos temas.

Outra cousa que tamén chama á atención é que fala do emprego da madeira nos castros⁽¹¹⁾:

Despois --non sei se é porque se decata que iso vai contra a sua tese ao permitir que os motivos foran anteriores aos romanos e se perderan por estar feitos en madeira-- escrebe duas páxinas mais adiante:

Xa para terminar só direi que a conclusión final á que chega⁽¹²⁾

é esaxerada, presuntuosa e pouco probada. Os estudos son mui parciais, as contradiccións demasiadas, as trapalladas argumentais evidentes para dar creto a semellante teses.

O mais tristeiro de todo isto é que despois de ler os libros a xente saca a conclusión de que todo é romano, non só das epocas das que el fala, senón tamén dos séculos anteriores.

El di nun dos libros que a cuestión do celtismo a teñen que resolver os lingüístas, mas eu penso que non, que é multidisciplinar. Como existe unha Unión Académica Internacional para o estudo das vias romanas, entre galegos e portugueses deberia-se conquerir un organismo parecido que planificase as excavacións de tipo castrexo de un xeito mais espallado no território, con unhas pautas a seguir mais intelixentes e coerentes, e que poda presionar aos governos para financiar os estudos non só arqueolóxicos senón tamén lingüístas.

Se despois de traballar no triple ou cuádruple de xacimentos con esas pautas segue a dar unha orixen romana, entón diremos-lles aos italianos que o de Romulo e Remo é un conto, que fomos os galegos quen fundamos Roma...

Referéncias bilbiográficas: